Tarih, her zaman devletlerin imzaladığı anlaşmalarla değişmez. Bazı dönemlerde asıl dönüşüm, milletlerin hafızasında yeniden canlanan ortak hatıralar ve geleceğe dair uyanan umutlarla başlar. Çünkü devletler sınırlar çizer; medeniyetler ise ufuklar açar. Bu nedenle Mekke'de ortaya çıkan yeni iş birliği arayışını yalnızca diplomatik belgelerin diliyle okumak yeterli değildir. Asıl önemli olan, bu girişimin hangi tarihî hafızaya seslendiği ve nasıl bir gelecek tasavvuruna kapı araladığıdır.
Ortadoğu, son iki asırdır küresel rekabetin en yoğun yaşandığı coğrafyalardan biridir. Çoğu zaman enerji kaynakları, ticaret yolları ve jeostratejik konumuyla değerlendirilir. Oysa bu topraklar bundan çok daha fazlasını ifade eder. İnsanlığın ilk şehirlerinin yükseldiği, vahyin insanlıkla buluştuğu, hukuk ve ahlak düşüncesinin kök saldığı kadim bir medeniyet havzasıdır.
Bu sebeple bölgede yaşanan gelişmeleri yalnızca jeopolitik hesaplarla açıklamak eksik kalacaktır. Çünkü Ortadoğu'daki her siyasi çatışmanın, her güç mücadelesinin ve her arayışın arkasında aynı zamanda derin bir medeniyet meselesi bulunmaktadır.
İslam dünyasının son iki yüzyılda yaşadığı en büyük sarsıntı, yalnızca siyasi egemenliğin zayıflaması değildir. Asıl kırılma, asırlar boyunca farklı toplulukları bir arada tutan ortak medeniyet fikrinin parçalanmasıdır. Osmanlı'nın ardından çizilen sınırlar sadece haritaları bölmedi; hafızaları, hayalleri ve ortak geleceğe dair umutları da birbirinden uzaklaştırdı. Kudüs'ten Saraybosna'ya, Kahire'den Semerkant'a uzanan müşterek medeniyet coğrafyası, zamanla birbirinden kopuk siyasal yapılara dönüştü.
Bugün İslam dünyasında yaşanan arayışları anlamak için önce bu zihinsel ve tarihî kopuşu görmek gerekir.
Zira medeniyet, yalnızca ortak bir geçmişe sahip olmak değildir. Aynı zamanda birlikte yaşama iradesi, müşterek bir ahlak anlayışı, ortak bir kültür ve gelecek idealidir. Şehirler kurulabilir, ordular oluşturulabilir, ekonomik güç elde edilebilir; ancak insanları aynı anlam dünyasında buluşturacak bir ideal yoksa kalıcı bir medeniyet inşa edilemez.
Bu bakımdan Mekke'de ortaya çıkan girişimin değeri, askerî veya siyasi boyutundan çok taşıdığı sembolik anlamda aranmalıdır. Mekke, herhangi bir şehir değildir. Farklı ırkların, kültürlerin ve dillerin aynı kıbleye yöneldiği ortak bir hafızanın, ortak bir aidiyetin ve ortak bir maneviyatın merkezidir. Bu nedenle Mekke'den yükselen her birlik çağrısı, siyasi sınırların ötesine geçen daha derin bir anlam taşır.
Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve diğer İslam ülkeleri arasında geliştirilen iş birliği arayışları da yalnızca güvenlik kaygılarının sonucu olarak değerlendirilmemelidir. Bunlar aynı zamanda uzun süredir parçalanmış görünen bir medeniyet coğrafyasının yeniden ortak bir dil, ortak bir hedef ve ortak bir anlam zemini arayışının işaretleri olarak okunabilir.
Ancak medeniyetler yalnızca tehditlere karşı kurulmaz. Ortak korkuların oluşturduğu birliktelikler geçicidir. Kalıcı olanlar ise ortak değerlerin etrafında şekillenen yapılardır. Eğer Ortadoğu yeni bir dönemin eşiğindeyse, bunun temelinde silahlardan önce adaletin, ekonomik çıkarlardan önce insan onurunun ve siyasi hesaplardan önce ahlaki ilkelerin yer alması gerekir.
Çünkü güç medeniyet üretmez; medeniyet güç üretir.
Tarih bunun sayısız örneğiyle doludur. Endülüs'ü büyük yapan yalnızca siyasî kudreti değil; ilimde, sanatta ve düşüncede ulaştığı seviyedir. Selçuklu'yu kalıcı kılan fetihlerinden çok kurduğu medreseler, vakıflar ve adalet anlayışıdır. Osmanlı'nın üç kıtaya uzanan etkisinin temelinde de yalnızca askerî başarılar değil, farklı toplumları ortak bir hukuk ve medeniyet çatısı altında bir arada yaşatabilen yönetim anlayışı bulunmaktadır.
Bu nedenle bugün sorulması gereken esas soru şudur:
Yeni bir siyasi blok mu kuruluyor, yoksa yeni bir medeniyet ufku mu aranıyor?
Birinci seçenek kısa vadeli sonuçlar üretebilir. Fakat ikinci seçenek, gelecek nesillerin kaderini etkileyebilecek uzun soluklu bir dönüşümün kapısını aralayabilir.
Bu açıdan bakıldığında Mekke'de ortaya çıkan girişim, sadece bir savunma veya iş birliği projesi olarak değil; uzun süredir kendi içine kapanmış bir medeniyet havzasının yeniden kendisiyle buluşma çabası olarak da okunabilir. Eğer bu süreç ilimle, eğitimle, teknolojiyle, hukukla ve ahlakla beslenebilirse, siyasetin dar alanını aşarak çok daha derin ve kalıcı bir anlam kazanacaktır.
Çünkü milletleri ayakta tutan yalnızca ekonomik refah veya askerî güç değildir. Toplumları asırlar boyunca yaşatan şey; kendilerini ait hissettikleri büyük anlam dünyası, ortak değerler etrafında şekillenen medeniyet tasavvuru ve gelecek idealidir.
Bugün Ortadoğu'nun en çok ihtiyaç duyduğu şey de budur: yeni bir medeniyet hikâyesi...
Mekke'den yükselen sesin gerçek değeri, parçalanmış bir coğrafyaya yeniden ortak bir ufuk gösterebilmesindedir. Medeniyetin ruhu adalettir; öznesi insandır; ufku ise ortak değerler ve ortak gelecektir. Adaletin, ahlakın, ilmin ve insan onurunun yeniden merkeze alındığı bir medeniyet tasavvuru güç kazandığında, tarih yeniden hareketlenir. İnsan, kaybettiği anlamı yeniden bulur. Toplumlar yeniden ayağa kalkar.
Ve medeniyet, sadece geçmişin hatırası olmaktan çıkar; geleceğin inşa edici iradesine dönüşür.
